Vần V

Thiền sư đời Lý, cố vấn giúp Lý Công Uẩn lên ngôi lập nên nhà Lý; thuộc thiền phái Tỳ Ni Đa Lưu Chi.

Mọi sự vật hiện tượng đều không có một cái lõi thật cố định, đều do duyên mà thành.

Sự sinh về cõi Tịnh độ sau khi mạng chung, nhờ công phu niệm Phật và nguyện lực.

Vị Bồ tát tượng trưng cho trí tuệ, thường cầm gươm trí tuệ cắt đứt vô minh.

Thiền sư Trung Hoa cuối đời Đường đầu Ngũ Đại, vị khai tổ của tông Vân Môn, nổi tiếng với lối đáp ngắn gọn sắc bén.

Thiền sư đời Đường, nối pháp Dược Sơn, là thầy của Động Sơn Lương Giới — sơ tổ tông Tào Động.

Đại lễ kỷ niệm ba sự kiện trọng đại của Đức Phật: đản sinh, thành đạo và nhập Niết bàn.

Mức định kề cận sơ thiền, đã rời các triền cái nhưng chưa thật sự an trú vững vào sơ thiền; một dạng cận định.

Vị thiên tướng được tôn là người hộ trì Tam Bảo, thường được tạc tượng đứng cầm chày kim cang trong chùa.

Vị hoàng hậu nước Ma Kiệt Đà gặp đại nạn trong gia đình, nhờ đó được Đức Phật chỉ dạy con đường quán tưởng về cõi Tịnh độ.

Thiền sư đời Lý thuộc dòng Vô Ngôn Thông, nổi tiếng về tài ứng đối thiền cơ và thi kệ.

Cảnh giới Hoa Nghiêm trong đó mọi pháp dung thông trọn vẹn, không chướng ngại nhau.

Pháp tu thiền định và quán chiếu trọn vẹn, nhanh chóng của tông Thiên Thai, ngay nơi cảnh hiện tiền mà thấy được thật tướng trung đạo.

Bậc giáo pháp cao nhất, trọn vẹn nhất theo cách phân loại của tông Thiên Thai, chỉ thẳng sự thật rốt ráo.

Tròn đầy, trọn vẹn — chỉ sự thành tựu hoàn toàn của công hạnh tu tập.

Thiền sư danh tiếng đời Tống, người trước tác lời bình giúp hình thành bộ ngữ lục Thiền Bích Nham Lục.

Bản tánh chân thật, trọn vẹn của các pháp, hiển lộ khi tâm không còn bám vào những phân biệt hư vọng.

Một thiền sư Trung Hoa thời Tống chủ trương tu song song cả thiền và niệm Phật.

Những ý nghĩ sai lầm, hư dối, lăng xăng tự dấy lên trong tâm và che mờ sự sáng suốt.

Tâm tán loạn, chạy theo vọng tưởng và phiền não, che lấp chân tâm.

Những suy nghĩ lan man, hư huyễn, không phản ánh đúng sự thật.

Một loại 'sắc' vô hình phát sinh từ hành động thiện ác, làm chỗ nương cho giới thể.

Lòng thương yêu trải rộng đến muôn loài không phân biệt thân hay sơ, cùng lòng xót thương dựa trên cái thấy mình và chúng sinh là một thể.

Cảnh giới khổ đau nặng nề nhất, nơi sự thống khổ diễn ra không hề gián đoạn, dành cho nghiệp ác cực nặng.

Tính chất của những hành vi hay hiện tượng không nghiêng về thiện cũng không nghiêng về ác, nên không tạo ra quả báo rõ rệt.

Không còn rò rỉ phiền não; chỉ trí tuệ và công đức thanh tịnh đưa đến giải thoát.

Sự không hiểu biết về sự thật của đời sống (khổ, vô thường, vô ngã); mắt xích đầu của vòng duyên khởi.

Sự mê lầm căn bản che lấp trung đạo thật tướng, là loại hoặc vi tế nhất trong ba thứ hoặc theo giáo lý Thiên Thai.

Tuyển tập bốn mươi tám công án Thiền cô đọng, dùng làm đề mục tham cứu để bừng vỡ tâm ngộ.

Không có một "cái tôi" cố định, tách biệt và bất biến; mọi thứ tồn tại nhờ điều kiện và liên hệ với nhau.

Phép quán chiếu thấy rõ không có cái gì là 'ta' hay 'của ta' thường hằng, nhằm tháo gỡ sự bám chấp vào bản ngã.

Tự tại, không bị chướng ngại — tâm thông suốt, không vướng mắc vào sự vật.

Một luận thư trong tạng kinh Pāli, phân tích tỉ mỉ các đề mục thiền quán và trí tuệ giải thoát.

Thiền sư từ Trung Hoa sang Việt Nam đầu thế kỷ IX, khai sáng một dòng thiền đề cao sự tỏ ngộ tức thì.

Trạng thái định không còn mong cầu hay tạo tác hướng về sinh tử, là một trong ba cửa giải thoát.

Trạng thái tâm không vướng mắc, không khởi vọng niệm phân biệt — lý tưởng của Thiền tông.

Trí tuệ chứng nhập chân như, lìa mọi phân biệt giữa chủ thể và đối tượng, thấy thẳng thật tướng của các pháp.

Trạng thái tâm không biết e sợ trước sự chê trách của người đời khi làm điều xấu; một loại phiền não thúc đẩy hành vi sai trái.

Trí an trú nơi lẽ thật rằng các pháp vốn không thật sinh không thật diệt, chứng đắc khi Bồ-tát vào bậc bất thoái.

Cõi cao nhất trong tam giới, chỉ còn tâm thức thuần khiết, không còn hình sắc.

Trạng thái tâm hiền lành, không nổi giận hay ghét bỏ trước nghịch cảnh; là gốc rễ của lòng thương yêu.

Trạng thái tâm sáng suốt, hiểu rõ đúng sai phải trái, là gốc của trí tuệ và đối nghịch với sự mê mờ.

Trạng thái không còn sinh diệt, đồng nghĩa với giải thoát khỏi luân hồi.

Trí tuệ an nhiên thể nhận rằng các pháp vốn không thật sự sinh ra cũng không mất đi. Một chứng đắc quan trọng trên đường tu Bồ tát.

Tinh thần cốt lõi của giáo lý tánh không: rốt ráo không có pháp nào để nắm bắt hay chứng đắc.

Tầng thiền vô sắc thứ ba, an trú nơi quán không có vật gì tồn tại làm đối tượng.

Lời dạy Thiền môn: bậc đạt đạo thật sự là người tâm rỗng rang, không tạo tác lăng xăng, không bám tìm cầu. Buông được mọi mong cầu nắm bắt mới là người cao quý.

Tâm thảnh thơi không vướng mắc, không khởi lên phân biệt hơn–thua, ưa–ghét — chứ không phải vô tri, dửng dưng.

Vị Bồ Tát nêu câu hỏi về danh hiệu Quán Thế Âm, mở đầu phẩm Phổ Môn trong kinh Pháp Hoa.

Mọi sự vật, cảm xúc và hoàn cảnh đều luôn thay đổi, không đứng yên mãi mãi.

Quả giác ngộ cao tột không gì hơn, tức quả vị Phật.

Phép quán chiếu thấy rõ mọi thứ luôn thay đổi, sinh diệt từng giây, để buông bớt bám víu.

Một cách nói nghịch lý: điều duy nhất không bao giờ thay đổi chính là sự thay đổi.

Trạng thái tâm không bám trụ, không dính mắc vào bất cứ điều gì — vẫn sống và hành động nhưng không kẹt vào đó.

Niết bàn của bậc Bồ-tát: không kẹt trong sinh tử cũng không an trú riêng nơi tịch diệt, nhờ bi và trí song hành.

Luận sư Ấn Độ thế kỷ 4, anh của Thế Thân, người khai sáng học phái Du Già Hành (Duy thức).

Một luận sư lớn của Phật giáo Ấn Độ, người đặt nền móng cho học phái Duy thức, anh ruột của ngài Thế Thân.

Nguyên lý nền tảng của Trung quán: vì các pháp không có tự tánh độc lập nên đương thể là không.

Giáo lý cho rằng mọi sự vật đều không có một bản chất riêng tồn tại độc lập, vì tất cả đều do nhân duyên hòa hợp mà thành.

Định an trú nơi không còn nắm giữ bất kỳ hình tướng nào; một trong ba cửa giải thoát.

Sự không sợ hãi; "thí vô úy" là ban tặng sự an tâm, che chở cho người đang lo sợ.

Pháp không do nhân duyên tạo tác, không sinh không diệt; tiêu biểu là Niết bàn — trạng thái vắng lặng tuyệt đối.

Những pháp không do nhân duyên tạo tác, không sinh không diệt, vượt ngoài dòng biến đổi. Tiêu biểu là hư không và Niết bàn, đối lập với các pháp hữu vi vô thường.

Lễ báo hiếu cha mẹ và cầu siêu cho người đã khuất, vào rằm tháng Bảy âm lịch.

Một vị vua hùng mạnh thời Đức Phật, từng phạm trọng tội với cha nhưng sau biết ăn năn, quay về nương tựa Phật pháp và hết lòng hộ trì.

Vị vua trị vì nước Kiều Tát La cùng thời Đức Phật, một trong những người hộ pháp tại gia thân thiết và hay đến hỏi đạo nhất.

Vị quốc vương nước Ma Kiệt Đà thời Đức Phật, một trong những người ngoại hộ lớn nhất buổi đầu của Tăng đoàn.

Vị quốc vương trị vì một tiểu quốc thuộc dòng họ Thích Ca, người sinh thành và nuôi dưỡng bậc về sau thành Phật.

Khu tịnh xá nổi tiếng nơi Đức Phật an cư nhiều mùa, do một vị trưởng giả phát tâm mua đất cúng dường.

Khu vườn nơi Đức Phật lần đầu cất tiếng giảng đạo sau khi thành đạo, đặt nền móng cho Tăng đoàn.

Kinh đô của một vương quốc hùng mạnh thời Đức Phật, một trong những trung tâm hoằng pháp quan trọng bậc nhất.