Vần N

Một trung tâm tu học Phật giáo lớn bậc nhất ở Ấn Độ cổ, nơi quy tụ hàng nghìn tăng sĩ và học giả từ nhiều xứ.

Vị thiền sư đắc pháp nơi Lục Tổ Huệ Năng, thầy của Mã Tổ Đạo Nhất. Dòng thiền của ngài về sau sinh ra hai tông Lâm Tế và Quy Ngưỡng.

Một vị thiền sư nổi tiếng đời Đường, thầy của Triệu Châu, gắn với công án 'chém mèo'.

Một vị hoàng thân dòng Thích Ca theo Phật xuất gia, ban đầu còn vương vấn ái dục nhưng về sau tinh tấn đắc đạo.

Vị La Hán mà truyền thống cho là tác giả 'Pháp Trụ Ký', bản văn ghi lại danh sách và sứ mệnh của các vị La Hán hộ trì Chánh pháp. Tên ngài còn được dịch là Khánh Hữu.

Con đường tu khó, nương vào tự lực hành Bồ Tát đạo qua nhiều kiếp; đối lại với con đường dễ đi của pháp môn Tịnh độ.

Hai lối tu: "đường khó" dựa vào sức tự lực gian nan, và "đường dễ" nương vào tha lực niệm Phật cầu vãng sinh.

Một trạng thái tâm bực dọc, hung hăng nổi lên nối tiếp sau khi đã giận hờn.

Đại thành tựu giả Phật giáo Ấn Độ, thầy của dịch giả Marpa người Tây Tạng. Ngài gắn liền với 'Lục pháp Naropa', sáu pháp tu Mật tông cốt lõi của dòng Kagyu.

Vị La Hán Tĩnh Tọa, một trong Thập bát La Hán, tương truyền vốn là người có sức vóc mạnh mẽ.

Trong Duy thức học, đây là khả năng của tâm thức biến hiện ra cảnh vật mà ta nhận biết. Có ba lớp thức cùng làm việc biến hiện này.

Trong khoa luận lý học Phật giáo, đây là cặp chủ thể nhận biết và đối tượng được nhận biết. Hai mặt này luôn đi liền nhau trong mọi nhận thức.

Cặp chủ thể nắm bắt và đối tượng bị nắm bắt; buông được cả hai mới chứng trí vô phân biệt.

Sự thật rằng nơi con người không hề có một cái tôi thường còn, độc lập và tự chủ tuyệt đối.

Sự kiêu căng, so đo hơn thua, lấy cái "tôi" làm trung tâm.

Loài quỷ đói trong lục đạo, chịu khổ vì khát thèm triền miên do nghiệp tham lam keo kiệt.

Tổ thứ chín Tịnh Độ tông đời Minh, pháp danh Trí Húc, soạn 'A Di Đà Kinh Yếu Giải'.

Sự hoài nghi do dự về giáo pháp và con đường tu, làm chướng ngại sự tiến bộ.

Khối nghi vấn lớn và sống động khởi lên khi tham công án hay thoại đầu trong Thiền tông, dồn nén đến khi vỡ ra thành trải nghiệm tỉnh ngộ.

Vị cao tăng đời Đường, một trong những nhà sư Trung Hoa sang Ấn Độ cầu pháp. Ông đi bằng đường biển và để lại nhiều bản dịch cùng ký sự quý giá.

Hành động có chủ ý (qua thân, khẩu, ý) và kết quả mà nó tạo ra; ta chịu trách nhiệm với việc mình làm.

Kết quả của các hành động (nghiệp) đã tạo, biểu hiện thành sướng khổ trong hiện tại và tương lai.

Tấm gương được tin là soi rõ mọi việc thiện ác mà người đã khuất từng tạo lúc sinh thời.

Bữa ăn chính trong ngày của người xuất gia, được thọ thực trước giờ ngọ (giữa trưa) theo giới luật.

Viên ngọc quý trong truyền thuyết có thể hiện ra mọi thứ theo ý muốn, được dùng làm biểu tượng cho giáo pháp viên mãn.

Tập hợp năm mươi cảnh giới sai lệch mà người hành thiền có thể gặp, được phân theo từng uẩn trong một bộ kinh Đại thừa.

Năm chướng ngại tâm lý che lấp sự sáng suốt và cản trở thiền định: tham, sân, lười uể, bồn chồn hối tiếc, và nghi ngờ.

Năm khả năng tu tập làm nền và làm sức mạnh: tín, tấn, niệm, định và tuệ.

Năm cơ quan giác quan của thân: mắt, tai, mũi, lưỡi và thân thể.

Năm thứ ham muốn lớn của con người, là sợi dây vô hình trói tâm vào vòng sinh tử nếu ta đắm chìm trong chúng.

Năm phép quán dùng để chế ngự những tâm bệnh thường gặp, giúp người tu lắng dịu vọng tưởng và đưa tâm vào định.

Nhóm năm phiền não gốc rễ, sâu nặng và chậm dứt, cần thời gian dài tu tập mới đoạn trừ được, đối lại với những trói buộc dễ nhận và dễ bỏ hơn.

Năm điều đạo đức căn bản của người Phật tử tại gia: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không dùng rượu và chất gây nghiện.

Năm sợi dây trói buộc khiến chúng sinh còn quẩn quanh trong các cảnh giới thấp của vòng sinh tử.

Năm loại quan niệm sai lầm sắc bén, dễ khởi và cũng dễ trừ, là một nhóm phiền não thuộc về nhận thức.

Năm ngành học lớn của Ấn Độ cổ mà người tu Đại thừa được khuyến khích thông thạo để hành đạo và giúp đời.

Năm tội nặng nhất theo Phật giáo, gây hậu quả nghiệp báo cực kỳ nghiêm trọng vì phá hủy những ân nghĩa và nền tảng thiêng liêng nhất.

Cách gọi gộp những trọng tội nặng nhất, thường nêu trong giáo lý Tịnh độ để nói về khả năng sám hối và vãng sinh.

Năm khả năng 'thấy' từ thấp đến cao, từ mắt thịt thường đến cái thấy viên mãn của một vị Phật.

Năm thành phần công đức làm nên thân giải thoát của bậc thánh: giới, định, tuệ, giải thoát, và giải thoát tri kiến. Đây là pháp thân do tu tập mà thành.

Năm vị Phật biểu trưng cho năm loại trí tuệ trong Mật tông, mỗi vị ứng với một phương và chuyển hoá một loại phiền não thành trí.

Năm bước chuẩn bị và điều chỉnh thân tâm giúp việc ngồi thiền được thuận lợi và vững vàng.

Năm thứ rau gia vị có mùi cay nồng mà người tu, nhất là theo truyền thống chay, thường kiêng dùng.

Cách sắp xếp toàn bộ lời Phật dạy thành năm giai đoạn và tám loại giáo pháp, do tông Thiên Thai lập ra.

Năm 'cỗ xe' giáo pháp, ứng với năm trình độ và mục tiêu tu tập khác nhau của con người.

Năm sợi dây trói buộc thuộc bậc cao, giữ chúng sinh ở trong các cõi thiền sắc giới và vô sắc giới. Đoạn hết năm thứ này thì chứng quả A-la-hán.

Năm tầng trời cao thuộc cõi sắc, được xem là nơi tái sinh dành riêng cho các bậc thánh đã đạt quả vị không còn trở lui cõi dục.

Năm thứ phiền não trói buộc tâm, ngăn che sự an định và tiến bộ trên đường tu.

Năm sự vẩn đục của thời đại suy đồi, khiến đời sống và tâm người ngày càng nhiễm ô, khó tu hành. Là cách kinh điển mô tả hoàn cảnh thời mạt pháp.

Năm nhóm tạo nên một con người: sắc (thân), thọ (cảm giác), tưởng (tri giác), hành (tạo tác), thức (nhận biết). Không nhóm nào là một cái "tôi" cố định.

Năm sản phẩm chế biến từ sữa, được dùng làm hình ảnh ví von cho năm thời kỳ giáo hóa hoặc năm cấp độ thấm nhuần của giáo pháp.

Cách phân loại một trăm pháp thành năm nhóm trong Duy thức học, nhằm trình bày toàn bộ các yếu tố cấu thành kinh nghiệm.

Năm chặng tu hành theo Duy thức học, từ tích lũy tư lương cho đến quả vị cứu cánh.

Một trong hai vị Bồ-tát thị giả của Phật Dược Sư, cùng Nhật Quang trợ giúp giáo hóa cõi Tịnh Lưu Ly.

Vị Bồ-tát thị giả bên phải Đức Phật Dược Sư, tượng trưng ánh trăng dịu mát.

Một luận sư Phật giáo Ấn Độ, người bảo vệ và khai triển tư tưởng Trung quán của Long Thọ theo lối lập luận quy mậu.

Thể loại sách ghi chép lại lời nói, đối đáp và hành trạng của các Thiền sư, đặc trưng riêng của truyền thống Thiền tông.

Thiền sư Trung Hoa, đệ tử của Quy Sơn Linh Hựu, cùng thầy khai sáng tông Quy Ngưỡng.

Hai quỷ tốt đầu trâu mặt ngựa trong địa ngục, chuyên áp giải và hành tội theo quan niệm dân gian.

Nhân (hạt giống chính) và duyên (điều kiện hỗ trợ) cùng hội đủ thì kết quả mới sinh.

Phép quán chiếu chuỗi mười hai nhân duyên để thấy rõ lý duyên khởi. Pháp tu này chuyên đối trị tâm si mê, giúp hiểu vì sao có khổ và luân hồi.

Cách nói dân gian khẳng định mọi việc xảy đến đều có nguồn cội từ chính hành động trước đó của ta. Gieo gì gặt nấy, không sai chạy.

Sự kiên nhẫn, bao dung, chịu đựng nghịch cảnh và lời trái ý mà tâm không nổi giận.

Quy luật gieo nhân nào gặt quả nấy: mọi hành động đều dẫn đến kết quả tương ứng.

Chân lý rằng trong con người không có một cái 'tôi' thường còn, chủ tể; một trong hai loại vô ngã.

Tác phẩm nổi tiếng của ngài Tịch Thiên, hướng dẫn nuôi lớn tâm Bồ đề và thực hành sáu hạnh ba la mật.

Việc đưa tâm an trú vững vàng vào trạng thái thiền định, tách khỏi tán loạn của ngoại cảnh.

Sự ra đi của Đức Phật hay bậc giác ngộ khi xả bỏ thân, chứng nhập Niết bàn trọn vẹn.

Nguyên lý đặc trưng của Hoa Nghiêm: một là tất cả, tất cả là một; mọi sự vật bao hàm và dung thông lẫn nhau.

Tam muội chuyên nhất một hạnh, an trụ tâm trên một đối tượng hay pháp giới bình đẳng, không tán loạn.

Một đại sư Nhật Bản thời trung cổ, sáng lập tông phái đề cao việc trì tụng danh hiệu Kinh Pháp Hoa.

Giáo lý đặc sắc của tông Thiên Thai: một niệm tâm hiện tại đã bao gồm trọn vẹn muôn pháp.

Vị Bồ Tát thị giả của Phật Dược Sư, đứng đầu chúng Bồ Tát ở cõi Tịnh Lưu Ly, biểu trưng cho ánh sáng mặt trời.

Một trong hai vị Bồ-tát thị giả thân cận của Đức Phật Dược Sư, tượng trưng cho ánh sáng ban ngày.

Tâm chuyên nhất, không tán loạn, dồn trọn vào một đối tượng tu tập.

Chi thiền 'nhất tâm': trạng thái tâm gom về một điểm, chuyên chú không tản mác trong định.

Niệm Phật đến mức tâm chuyên nhất, không còn tán loạn — mục tiêu mà pháp môn trì danh hướng tới.

Giáo nghĩa cốt lõi của Khởi tín luận: một tâm mở ra hai cửa là chân như và sinh diệt, bao trùm mọi pháp.

Phép quán đặc sắc của tông Thiên Thai: trong một niệm tâm đồng thời thấy được ba sự thật là không, giả và trung. Ba mặt này vốn không tách rời nhau.

Trí tuệ rốt ráo của Phật biết tường tận tất cả pháp cùng mọi sai biệt của chúng.

Trí thông đạt tánh không, tướng chung của tất cả các pháp; một trong ba thứ trí của giáo lý Bát-nhã.

Giáo lý Hoa Nghiêm: một tức là tất cả, tất cả tức là một; mỗi pháp dung nhiếp trọn vẹn pháp giới.

Hai mức độ chân lý: sự thật quy ước của đời sống thường ngày, và sự thật tối hậu về bản chất rỗng lặng của mọi hiện tượng.

Y nơi hai đế chân và tục mà hiển bày trung đạo: chẳng phải có, chẳng phải không, lìa hai cực đoan.

Hai phương diện của tánh không: cái tôi là không (ngã không) và mọi pháp đều không có tự tính (pháp không).

Tầng thiền định thứ hai trong bốn thiền sắc giới, nơi tâm vắng bặt sự tìm xét thô và lắng vào sự an định bên trong.

Cách gọi chung hai con đường tu của hàng Thanh văn và Duyên giác, theo cách phân loại của giáo lý Đại thừa.

Bộ luận hệ thống hóa giáo nghĩa Duy thức của Đại thừa, được xem là một trong các văn bản nền tảng của học phái Du Già hành.

Gom thu cái tâm đang tản mác, lăng xăng về một mối để giữ cho lắng đọng, an định.

Khối thịt nhô cao trên đỉnh đầu Đức Phật, một trong ba mươi hai tướng tốt, biểu trưng trí tuệ siêu việt.

Cách nhìn vạn pháp như ảo thuật, như mộng, như bọt nước — có vẻ thật mà không có thực thể bền chắc.

Một danh hiệu của Phật, nghĩa là "bậc đến từ chân như" hay "đến như thế".

Kho tàng giác ngộ tiềm ẩn trong mỗi chúng sinh, đồng nghĩa với Phật tánh.

Thuyết duyên khởi cho rằng chân tâm Như Lai tạng tùy duyên mà hiện ra mọi hiện tượng nhiễm và tịnh.

Khả năng thành Phật vốn sẵn nơi mỗi chúng sinh, bản chất luôn trong sạch dù đang bị phiền não che lấp. Một giáo lý quan trọng của Đại thừa.

Mười năng lực trí tuệ chỉ riêng một vị Phật mới có, dùng để thấu rõ căn cơ, nghiệp báo và cảnh giới của chúng sinh.

Pháp thiền tu theo thứ lớp giáo lý kinh điển do Đức Phật dạy, phân biệt với lối thiền của các Tổ sư.

Thấy biết sự vật đúng như thật, không thêm bớt qua lăng kính ưa ghét.

Một yếu tố của tâm có chức năng ghi nhớ rõ ràng đối tượng đã từng kinh nghiệm, không để bị quên.

Một trong năm căn, năng lực ghi nhớ và chú tâm bền bỉ, không quên đối tượng tu tập.

Chuỗi hạt dùng để lần đếm số lần khi niệm Phật hoặc trì chú; còn gọi là tràng hạt.

Giác chi chánh niệm, sự ghi nhận tỉnh giác rõ ràng đối tượng, đứng đầu trong bảy giác chi.

Phép tu nhớ nghĩ đến giới hạnh trong sạch của mình để tâm an vui và thêm vững lòng tu tập.

Điển tích nổi tiếng về việc trao truyền tâm pháp không qua lời nói, được nhà Thiền xem là cội nguồn của dòng truyền thừa.

Phép tu giữ tâm tỉnh thức theo dõi hơi thở vào ra, một trong những đề mục thiền nền tảng nhất.

Nghi thức dâng hương kèm quán nguyện ở phần mở đầu một thời khóa lễ bái, tụng niệm.

Phép quán thứ tư trong bốn lĩnh vực quán niệm, hướng tâm vào quan sát các pháp như chướng ngại, các uẩn và yếu tố giác ngộ.

Pháp tu nhớ nghĩ và xưng danh hiệu Phật (thường là "Nam mô A Di Đà Phật") để nhất tâm, cầu vãng sinh Tịnh độ.

Pháp niệm Phật được tu đến chỗ rốt ráo viên mãn, hợp nhất với thật tướng và thâu nhiếp cả sáu hạnh ba-la-mật.

Nơi chuyên dành cho việc niệm Phật và tu pháp môn Tịnh độ, thường nhỏ hơn ngôi chùa.

Pháp quán tưởng đến hình tướng và công đức của Phật để đối trị tâm nhiều phiền não chướng.

Trạng thái định sâu đạt được nhờ chuyên tâm niệm Phật, khi tâm hành giả và đối tượng niệm trở nên hợp nhất, vắng lặng.

Một pháp tu nhớ nghĩ đến những đức hạnh cao quý của tăng đoàn hiền thánh, giúp nuôi lớn niềm tin và tâm an tịnh.

Bước thiền quán quan sát chính trạng thái của tâm mình trong từng lúc, để thấy rõ tâm đang ra sao.

Phép quán sát thân thể để giữ tâm tỉnh giác, là chặng đầu trong bốn lĩnh vực quán niệm.

Phép tu nhớ nghĩ đến hạnh bố thí, rộng lượng của bản thân để nuôi lớn tâm xả ly.

Pháp tu tưởng nhớ đến các đức lành như tín, giới, bố thí, trí tuệ vốn đưa chúng sinh sinh lên cõi trời. Đây là một trong mười đề mục tùy niệm.

Phép quán thứ hai trong bốn lĩnh vực chánh niệm: nhận biết rõ ràng các cảm giác dễ chịu, khó chịu hay trung tính khi chúng khởi lên.

Việc quán sát các cảm giác dễ chịu, khó chịu hay trung tính khi đang hành thiền. Mục đích là thấy chúng đến rồi đi để tâm không bám víu.

Một trong các đề mục tu tập bằng cách thường nhớ nghĩ đến sự vắng lặng, an ổn tuyệt đối của Niết bàn.

Phép quán niệm về cái chết tất yếu để sống tỉnh giác và tinh tấn tu hành.

Trạng thái an tịnh tuyệt đối khi tham, sân, si đã dập tắt; chấm dứt khổ và vòng luân hồi.

Tên gọi các bộ sưu tập lời dạy của Đức Phật được ghi bằng tiếng Pāli, nguồn tư liệu gần với Phật giáo thời kỳ đầu.

Ngọn núi đứng ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo cổ; mang ý nghĩa biểu tượng nhiều hơn là một địa điểm địa lý.

Ngọn núi thiêng ở tỉnh Quảng Ninh, được xem là cái nôi của dòng thiền Trúc Lâm do vua Trần Nhân Tông sáng lập.

Thành ngữ chỉ sự kiên trì bền bỉ lâu dài ắt đạt kết quả, thường dùng khuyến khích tu tập tinh tấn.

Chén nước trong được dâng lên bàn Phật, biểu trưng cho tâm thanh tịnh, trong sáng, bình đẳng và mát mẻ.