Vần P

Hành vi vi phạm giới luật đã thọ, làm tổn hại giới thể và sự thanh tịnh của người tu.

Phương pháp luận đặc trưng của tông Trung quán: chỉ cần phá bỏ cái thấy sai thì cái thấy đúng tự hiện.

Khoảnh khắc khối nghi trong tham thiền bất chợt vỡ tung, hành giả bừng sáng nhận ra bản tánh.

Vị vua đứng đầu các cõi trời thuộc Sắc giới. Trong kinh điển, vị này được kể là người đã thỉnh cầu Đức Phật đem giáo pháp ra giảng dạy cho thế gian.

Các tầng trời thuộc cõi Sắc, nơi những vị trời đã lìa dục, đạt tâm thanh tịnh nhờ thiền định cư ngụ.

Quay ánh nhìn vào bên trong để tự soi xét tâm mình, thay vì mải tìm cầu nơi ngoại cảnh.

Giáo lý và sự thật Đức Phật chỉ dạy; cũng có nghĩa là mọi hiện tượng, sự vật.

Vị tổ thứ tư của Liên tông (Tịnh độ) đời Đường, người sáng chế lối ngũ hội niệm Phật.

Tên đạo được thầy đặt cho khi quy y hoặc xuất gia, đánh dấu đời sống tâm linh mới.

Giảng đường trong chùa, nơi vị thầy thuyết giảng giáo pháp và đại chúng tập trung nghe pháp. Đây là một không gian quan trọng trong sinh hoạt tự viện.

Toàn thể vũ trụ vạn pháp; trong Đại thừa chỉ bản thể bao trùm tất cả hiện tượng.

Học thuyết duyên khởi của tông Hoa Nghiêm, nhấn mạnh mọi sự vật dung thông, nương nhau vô tận.

Phép quán tưởng đặc trưng của tông Hoa Nghiêm, dẫn dắt hành giả từ quán cái không tới cái nhìn dung thông vô ngại.

Phần thực hành tu tập - thiền định và quán chiếu - bên cạnh phần học hiểu giáo lý.

Một vị sư Trung Hoa thời cổ đã đi bộ sang Ấn Độ thỉnh kinh và viết lại hành trình trong cuốn Phật Quốc Ký.

Phương diện học hiểu, nghiên cứu giáo lý kinh điển, làm nền tảng cho việc thực hành tu tập.

Buổi tụ họp đông người để nghe giảng pháp, tụng kinh hoặc hành lễ.

Niềm hỷ lạc trong sạch khởi lên khi tiếp xúc với Chánh pháp qua nghe pháp, hành thiền hay thể nhập chân lý.

Các dụng cụ dùng trong nghi lễ và tu tập như chuông, mõ, khánh, trống.

Giáo lý cho rằng mọi sự vật, hiện tượng đều không có một bản chất riêng tồn tại độc lập.

Vỏ ốc tù và dùng làm pháp khí, biểu trưng cho âm thanh giáo pháp vang vọng khắp nơi.

Thiền sư đời Trần, tổ thứ hai của thiền phái Trúc Lâm.

Bánh xe Pháp — biểu tượng giáo pháp của Phật, "chuyển pháp luân" nghĩa là bắt đầu giảng dạy.

Lời nguyện cầu bánh xe Chánh pháp luôn được chuyển vận, tức Phật pháp được truyền bá không dứt.

Một phương pháp, con đường tu tập cụ thể (như niệm Phật, tham thiền, trì chú).

Con mắt trí tuệ thấy rõ Chánh pháp; một trong năm loại mắt (ngũ nhãn).

Vị thiền sư khai sáng một trong năm dòng thiền lớn của Thiền tông Trung Hoa.

Vị tổ sáng lập một tông phái Tịnh độ độc lập ở Nhật Bản, đề cao việc chuyên tâm niệm danh hiệu Phật.

Vị cao tăng đời Đường có công lớn hoàn thiện hệ thống giáo lý của Hoa Nghiêm tông, thường được tôn xưng là Hiền Thủ quốc sư.

Tiền thân của Phật A Di Đà, khi còn tu hạnh Bồ tát đã phát những đại nguyện kiến lập cõi Cực Lạc.

Bản tánh chân thật, bất biến của mọi sự vật hiện tượng; còn gọi là chân như, vắng lặng không sinh không diệt.

Sự thực chứng đạo quả giải thoát — thành quả sau cùng của việc học và hành Phật pháp.

Thân chân lý của Phật, là bản thể giác ngộ vượt khỏi hình tướng.

Bậc Bồ-tát đã bước vào các địa vị chứng ngộ cao, phần nào thể nhập được chân lý tuyệt đối, khác với Bồ-tát còn ở hàng phàm.

Đối tượng riêng của ý thức — những hình ảnh, ý niệm và pháp được tâm tư duy nắm bắt.

Tông phái Phật giáo Trung Hoa chuyên nghiên cứu Duy thức, do Huyền Trang truyền lập.

Hương vị an lạc, thấm thía có được khi thực sự thể nghiệm giáo pháp.

Các pháp đều không có tự thể độc lập thường hằng; cùng nhân vô ngã hợp thành hai vô ngã.

Loại vật chất rất vi tế mà chỉ ý thức nhận biết được, không thấy bằng mắt hay các giác quan thường.

Một trong những nhà luận lý học Phật giáo lớn nhất Ấn Độ, kế thừa và kiện toàn hệ thống nhân minh học của Trần Na.

Khởi tâm nguyện thành Phật để cứu độ chúng sinh, điểm khởi đầu của con đường Bồ-tát.

Một trong Thập bát La Hán, thường gọi là Tọa Lộc La Hán hoặc Khán Môn La Hán.

Khởi lên ý nguyện tu hành hoặc làm việc thiện một cách mạnh mẽ, chân thành.

Tên phiên âm của Tôn giả Vajraputra, vị Tiếu Sư La Hán trong nhóm Thập bát La Hán.

Một trạng thái tâm bất thiện thuộc nhóm phiền não nhỏ, là cơn giận bừng phát ngay khi gặp cảnh trái ý trước mắt.

Sinh tử có kỳ hạn và hình hài thô của phàm phu trong ba cõi, đối lại với sinh tử vi tế của các bậc thánh.

Bậc đã hoàn toàn giác ngộ, tự mình tỉnh thức và chỉ đường cho người khác; nghĩa đen là "người tỉnh thức".

Vị luận sư lớn của Phật giáo Nam truyền, người biên soạn và hệ thống hóa giáo lý thành bộ luận nổi tiếng về con đường tu tập.

Vị Phật ở phương Đông gắn với nguyện cứu khổ bệnh tật và an lành; biểu trưng cho sự chữa lành cả thân lẫn tâm.

Ngày kỷ niệm Đức Phật Thích Ca đản sinh, thường tổ chức vào rằm tháng Tư âm lịch.

Gian điện chính thờ Phật trong chùa, nơi tôn trí tượng Phật để lễ bái và cử hành nghi lễ.

Câu nói nhắc rằng dù Phật từ bi vô hạn, chỉ những ai đủ duyên lành, biết tin nhận và thực hành lời Pháp mới được lợi ích cứu độ. Duyên chưa chín thì khó dẫn dắt.

Cao tăng Tây Vực có công lớn truyền bá Phật pháp ở Trung Hoa thế kỷ thứ 4.

Nhánh Phật giáo lan truyền lên phía bắc, qua Trung Á vào Trung Hoa rồi tỏa ra vùng Đông Á.

Nhánh Phật giáo lưu giữ kinh tạng Pali, lan tỏa từ Ấn Độ qua Tích Lan xuống các nước Đông Nam Á.

Truyền thống Phật giáo gìn giữ giáo lý và giới luật gần với thời Đức Phật; phổ biến ở Nam và Đông Nam Á.

Hình thái Phật giáo phát triển trên cao nguyên Tây Tạng, nổi bật với nghi quỹ Mật tông và hệ thống tu viện chặt chẽ.

Luận sư Trung Quán người Ấn Độ, được xem là người mở đường cho phương pháp luận của phái Quy Mậu (Prāsaṅgika).

Hào quang, ánh sáng tỏa ra từ thân Phật, biểu trưng cho trí tuệ và lòng từ bi soi sáng khắp muôn loài. Hình ảnh quen thuộc trong kinh điển và tranh tượng.

Lời nhắc rằng Phật tánh sẵn có nơi tâm mỗi người, không phải tìm cầu ở bên ngoài.

Khả năng giác ngộ sẵn có nơi mỗi chúng sinh; ai cũng có thể thành Phật.

Tông chỉ cho rằng mọi chúng sinh đều sẵn có Phật tánh thường hằng và đều sẽ thành Phật.

Khóa tu bảy ngày chuyên tâm niệm Phật, nhằm đạt đến nhất tâm bất loạn, thường do hành giả Tịnh Độ thực hành.

Cây phất bằng lông hoặc sợi dùng phủi bụi, đồng thời là pháp khí biểu trưng của bậc trưởng lão thiền môn.

Người con Phật — người đã quy y Tam Bảo và thực hành lời dạy của Đức Phật.

Một kiểu nhận thức sai lầm, khi sự suy đoán hay phán đoán không khớp với sự thật. Đây là loại nhận thức không đáng tin trong nhân minh học.

Cốt tủy của pháp tọa thiền mặc chiếu: an trú trong trạng thái vượt khỏi mọi suy lường, phân biệt.

Tầng thiền định vô sắc cao nhất, nơi tri giác trở nên cực kỳ vi tế, gần như không còn.

Những trạng thái tâm bất an làm khổ mình và người: tham, sân, si, ngã mạn, nghi ngờ, tà kiến...

Lớp chướng ngại do chấp ngã sinh ra phiền não, ngăn không cho giải thoát khỏi vòng sinh tử.

Tư tưởng Đại thừa: ngay trong phiền não, nếu giác ngộ, sẽ thấy được Bồ đề — không lìa khổ mà tìm giác ngộ.

Trạng thái tâm buông lung, lơ là, không gìn giữ và phòng hộ mình nơi điều thiện.

Cách nói Hán-Việt của câu "buông dao thành Phật": buông bỏ con dao đang cầm xuống là chuyển hóa ngay tức khắc.

Thả tự do cho các sinh vật sắp bị giết, thể hiện lòng từ bi và nuôi dưỡng tâm không sát hại.

Pháp tu của Phật giáo Tây Tạng, hướng dẫn chuyển di tâm thức người sắp mất về cõi an lành.

Vị Bồ tát tượng trưng cho hạnh nguyện và thực hành rộng lớn; nổi tiếng với mười hạnh nguyện.

Trạng thái tâm che giấu lỗi lầm của mình vì sợ tổn hại đến danh dự và lợi lộc.

Một trong mười vị đại đệ tử của Đức Phật, nổi tiếng giảng pháp hay và thuyết phục đến mức cảm hóa được cả những vùng đất hung dữ.

Vị thứ mười tám trong Thập bát La Hán, biểu tượng cho công hạnh hàng phục cọp dữ.

Thành ngữ nói về việc cúng lễ: gia chủ cầu phước, thầy cúng nhận lễ vật, mỗi bên một phần.

Hình ảnh ví những đối tượng đáng kính như Tam Bảo, cha mẹ, người khổ đau là thửa ruộng tốt để ta gieo trồng phước đức.

Quả lành, may mắn có được nhờ làm việc thiện như bố thí, giúp đỡ, giữ giới.

Hai thứ trang nghiêm mà Bồ-tát vun bồi: kho phước đức và kho trí tuệ, đủ cả mới thành Phật.

Tu cả phước (làm việc lành) lẫn tuệ (trau dồi trí tuệ) song song, như hai cánh của con chim.

Cách thức khéo léo, uyển chuyển mà Phật và Bồ tát dùng để dẫn dắt chúng sinh theo căn cơ mỗi người.

Vốn chỉ căn phòng nhỏ của vị trụ trì trong chùa. Về sau, từ này dùng để gọi chính vị trụ trì hay bậc thầy đứng đầu một tự viện.